The Cold Glory, Jos VAN DER SOMMEN (03.09.2010–30.10.2010)

The Cold Glory, 2009
Olieverf op doek (80 x 100 cm)
(Foto: ©Peter COX)

Le Château de Mai

De schilderijen en tekeningen van Jos van der Sommen tonen een fragmentarische wereld. In zijn voorstellingen lopen verschillende verhaallijnen door elkaar. De taferelen zijn herkenbaar en tegelijkertijd vervreemdend. Wat is werkelijkheid en wat is fictie? Hij gebruikt foto’s die hij vaak zelf heeft gemaakt van plekken en situaties die hem fascineren. De foto’s transformeert hij tot fictieve gebeurtenissen door details aan te zetten en surrealistische elementen toe te voegen. Ook beelden opgeslagen in zijn herinnering dienen hem soms jaren later als bron van inspiratie.

Tijdens zijn opleiding aan de Kunstacademie in Eindhoven keek Jos van der Sommen naar de schilderijen van de Franse schilder Francis Picabia (1879 –1953). Hij bewonderde Picabia om zijn vermogen verschillende stijlen met elkaar af te wisselen en te combineren. Ook zijn latere — surrealistische — voorstellingen brachten Van der Sommen op ideeën voor zijn eigen schilderijen. Niet alleen Picabia, ook de surrealistische schilder Max Ernst (1891–1976) en de absurdistische films van Luis BuÑuel (1900 –1983) en van René Clair (1898 –1981) voorzagen Van der Sommen van beelden die hem raakten en inspireerden. Jos van der Sommen houdt van de ongerijmde wereld van het surrealisme. Hij houdt van beelden waarin iets onverwachts gebeurt en waarmee bestaande veronderstellingen omver worden gegooid. Hij mengt verhalen door elkaar en presenteert een nieuwe wereld.

Wat dacht u?, 2008
Potlood op papier (60 x 50 cm)
(Foto: ©Peter COX)

Schijn en werkelijkheid, dat is de rode draad. In al zijn werken zoekt Jos van der Sommen naar de grens waar de realiteit overgaat in fictie en andersom. Terugkerend element zijn de traditioneel geklede mannen in zwarte pakken met wit gesteven overhemden. Ze staan voor het establishment, voor macht en onschendbaarheid. Ze representeren de anonieme, formele wereld. Van der Sommen is geïnteresseerd in de wereld achter de strakke pakken. Hij zoekt naar het persoonlijke, naar het menselijke en maakt dat in zijn schilderijen zichtbaar. Op het oog lijkt alles in orde, maar de werkelijkheid misleidt. Vanuit dit idee ontstond de tekening Wat dacht u? waarop de in opspraak geraakte voorzitter van de Raad van Commissarissen van HP, Patricia Dunn, is afgebeeld. Zij moest aftreden toen bekend werd dat zij op illegale wijze haar medewerkers afluisterde, tijdens een onderzoek dat zij leidde naar het uitlekken van informatie. Jos van der Sommen gaf het gezicht van de vrouw in de tekening onnatuurlijke proporties. Steeds verder heeft hij haar gelaat uit elkaar gerekt waardoor het lijkt alsof ze in een lachspiegel kijkt. Ook in het schilderij Van hieruit moet het te regelen zijn figureert een machtige kunstverzamelaar, Paul Getty, wiens zoon werd ontvoerd. Van der Sommen schilderde hem in een rijk gedecoreerde zaal aan het hoofd van een eindeloos lange tafel. Als een klein poppetje zit hij aan het uiteinde, eenzaam en kwetsbaar. De tafel lost langzaam op en zal op termijn ook de man in mist doen opgaan. Een onwerkelijk beeld, maar toch ook de werkelijkheid.

Van hieruit moet het te regelen zijn, 2009
Olieverf op doek (90 x 130 cm)
(Foto: ©Peter COX)

De titel van dit boek, Le Château de Mai, verwijst naar de naam van het kasteel in de buurt van Cannes waar Francis Picabia tussen 1925 en 1935 woonde. Jos van der Sommen heeft dit kasteel bezocht en veel aspecten daarvan verwerkt in zijn tekeningen en schilderijen. Het schilderij met de titel Appartement van een weldenkend mens is geïnspireerd door het huis van Picabia. Op doek maakte Van der Sommen een fictieve reconstructie van dit kasteel. Het interieur is een lege museumzaal met één tafel en wat schilderijen aan de wand. We kijken vanuit de ruimte in een kraakheldere blauwe lucht. Tegen de blauwe achtergrond rijst een hoge boom met kale, donkere takken waaraan kristalluchters hangen. Eén tak hangt precies boven de tafel in de museumzaal. Het beeld van een boom waaraan kristalluchters hangen, kwam voor in een tekst uit de roman De witte tijger van de Indiase schrijver Aravind Adiga. Jos van der Sommen verbindt in deze voorstelling de wereld van Picabia met een Indiase vertelling om het surrealisme van Picabia tot leven te brengen.

Appartement van een weldenkend mens, (2009)
Olieverf op doek (90 x 130 cm)
(Foto: ©Peter COX)

Ook beelden van vroeger dienen Van der Sommen soms jaren later als bron van inspiratie. In het schilderij Tafelschikking verwerkte hij zijn herinneringen aan de zondagse etentjes bij zijn grootouders thuis. Hij schilderde de lange tafel waaraan de hele familie op zondag plaatsnam. Het interieur uit de jaren vijftig, de zware fluwelen gordijnen, de tafel feestelijk gedekt en de kristalluchter zwevend boven tafel, zo was het — ongeveer. Want zoals herinneringen gekleurd zijn, zo geeft Van der Sommen zijn eigen versie van wat hij in gedachten beleefde. De kristalluchter krijgt met de lange zwanenhalzen een sprookjesachtige dimensie. En de lekgeprikte ballonnen op de voorgrond, moeten eigenlijk de cellofaanverpakking van twee bossen bloemen voorstellen.

Een groot aantal schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren heeft Jos van der Sommen gemaakt naar aanleiding van zijn verblijf in het Spaanse dorpje Calanda, het geboortedorp van Luis Buñuel, in de provincie Aragon. Het surrealisme zag hij hier letterlijk op straat. “Dan fiets je een dorp in en val je midden in een processie. Je ziet een man in een heel chic pak met een taart in zijn handen en plotseling zie je dat iedereen heel serieus een taart draagt. De volgende dag is er weer een processie en lopen alle mensen met een uitgestreken gezicht met bloemen in hun handen.” Zo’n beeld blijft op zijn netvlies. Hij wil niet weten wat die mensen precies doen en waarom. Het gaat hem puur om het beeld en om het onwerkelijke gehalte daarvan. Het schilderij Promenade im Park is geïnspireerd door deze processie. De mensen in het schilderij lopen in een stoet, twee aan twee. We zien ze alleen van achteren. Het is een officiële wandeling. Het zou een begrafenis kunnen zijn, of een plechtig staatsbezoek. De mannen zijn gekleed in strakke pakken en de vrouwen dragen donkere sluiers. Het landschap, een decor met roze bloesem en lichtblauwe en groene kleuren, doet denken aan de ontluikende lente. Het is een vervreemdend beeld omdat Van der Sommen in het schilderij de context heeft weggelaten.

In zijn schilderijen maakt van der Sommen de werkelijkheid nog surrealistischer dan ze kan zijn. Maar soms is de werkelijkheid op zichzelf surrealistisch genoeg en hoeft hij er niets aan toe te voegen. Hij put uit de wereld om hem heen en richt zijn blik op curieuze, merkwaardige beelden die hij spontaan tegenkomt. Op doek vergroot hij deze gegevens. Hij laat details weg of voegt er nieuwe elementen aan toe. De aanleiding voor een schilderij kan uit het nieuws voortkomen, of uit een ontmoeting, of uit een boek dat hij heeft gelezen. Maar altijd is het de blik van Jos van der Sommen die dwars door alles heen nieuwe werelden ontwaart. Deze werelden geeft hij vorm in zijn tekeningen en schilderijen. In wezen is al het werk van Jos van der Sommen een ode aan zijn verbazing over de ongerijmdheden van het bestaan.

Sandrine Van Noort
Kunstadviseur voor de collectie van het
Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC)
Maart 2010

Stap in de wereld die Jos van der Sommen heet

Jos van der Sommen, een kunstenaar die ik nooit heb ontmoet, maar wel al heel lang denk te kennen. Of verwar ik de naam van de kunstenaar met zijn werk en de door hem geschilderde wereld waarin ik mij professioneel begeef? Zijn schilderijen zijn immers mijn dagelijkse werkelijkheid: de omgeving waarin de wereld van de diplomatie zich beweegt. Zowel de schilderkunstige wereld als die van de diplomatie zullen in eerste instantie naar het inhoudelijke aspect van hun werk verwijzen. Maar beide beroepen zoeken naar een extra ondersteuning. De kunstenaar vertaalt zijn woorden in twee- of driedimensionale beelden. De diplomaat gebruikt daar imposante residenties voor, voorzien van indrukwekkende interieurs en kunst. En dat is exact de wereld die Jos van der Sommen verbeeldt in zijn schilderijen. Daardoor schikken de werken zich waarschijnlijk goed in de omgeving van de diplomaat. Er ontstaat onbedoeld een droste-effect. De omgeving herhaalt zich in het schilderij.

Heart of Fire, 2008
Olieverf op doek (100 x 130 cm)
(Foto: ©Peter COX)

Letterlijk verleidt hij zo de mensen om in zijn wereld te stappen. Kijk je naar een schilderij als Heart of Fire dan glip je zo het schilderij binnen en voor je het weet neem je plaats op een lege stoel. Je kijkt om je heen en je ziet een lege tafel met een zilveren schaal. Op het wandtafeltje achter je staat een zilveren theeservies. Een oude meester aan de muur vraagt er om even van dichtbij bekeken te worden. Je loopt langs de gedrapeerde gordijnen en kijkt naar de kristallen kroonluchter. Het is er net iets te koud. Je bent verzeild geraakt in een wereld waar ontvangen wordt, gedineerd wordt en men met geen mogelijkheid het einde van de kamer in beeld krijgt. Kinderen sluipen langs de gasten en hun ouders naar boven. Ondanks de leegte om je heen weet je dat het een dynamische omgeving is waarin je terecht bent gekomen. De stilte voor de storm is haast voelbaar. Je verliest je een moment in de wereld van uiterlijk vertoon. Maar een moment later word je overvallen door gevoelens als angst en eenzaamheid. Het is er te groot, te stil en te kil. Het is een spookhuis waarin geresideerd wordt door mensen met een passie voor verleiden, maar die elkaar in alle hectiek zijn kwijtgeraakt. Jos heeft je even laten genieten, maar drukt je daarna direct met de neus op de feiten. Je wilt naar huis!

Philippien Noordam
Kunstadviseur voor de collectie van het ministerie van Buitenlandse Zaken
Maart 2010